وقتی نهادها نتوانند از حقوق مردم پاسداری کنند ، ترس از دست دادن نان ، جان و آینده ، گاه چنان بر آدمی چیره میشود که حتی آموخته های اخلاقی اش را به حاشیه میراند.
مادری را تصور کنید که برای تهیه داروی فرزند بیمارش ساعت ها در صف ایستاده است . ناگهان میشنود دارو رو به اتمام است. دلش می لرزد ، نوبت دیگران را نادیده میگیرد و پیش میرود. همان مادری که دیروز به فرزندش درس انصاف میداد ، امروز حق دیگری را پایمال میکند. آیا وجدانش یک شبه دگرگون شده یا ترس از دست دادن فرزند ، صدای انصاف را در دلش کم رنگ کرده است؟
این صحنه ، تصویری از کشمکش میان اخلاق و غریزه بقاست ؛ کشمکشی که در سایه ناامنی شدت میگیرد. ارسطو ، فیلسوف یونانی، باور داشت انسان با تمرین آگاهانه کارهای خوب ، درستکاری را به بخشی از شخصیت خود تبدیل میکند. کانت ، فیلسوف آلمانی، بر این باور بود که ارزش اخلاقی رفتار زمانی آشکار میشود که انسان نه از ترس مجازات و نه به امید پاداش ، بلکه از سر احساس وظیفه، کار درست را انجام دهد. به زبان ساده ، ارسطو از چگونگی پرورش انسان خوب سخن میگفت و کانت از انگیزه ای که به خوبی او ارزش میبخشد.
اما پرسش اساسی اینجاست : وقتی نهادهای اجتماعی از درستکاری حمایت نمی کنند ، چگونه میتوان انتظار داشت آموخته های اخلاقی در برابر فشار زندگی دوام بیاورند؟ ما از کودکی با تشویق و تنبیه بزرگ میشویم ؛ در خانه ، حرف شنوی را ادب مینامیم ؛ در مدرسه، سکوت را انضباط و در جامعه ، فرما نبرداری را فضیلت. کمتر میکوشیم کودک بفهمد چرا باید راست بگوید و حتی در نبود ناظر ، حق دیگران را رعایت کند. حاصل چنین تربیتی ، گاه انسانی است که بیشتر از مجازات میترسد تا از زیرپاگذاشتن وجدان خویش.
در آموزه های دینی نیز ، اگرچه قرآن از پاداش و کیفر سخن میگوید ، نیکی به این دو محدود نمیشود.
امام علی(ع) در نهج البلاغه ، عبادت از سر طمع را عبادت تاجران ، از سر ترس را عبادت بندگان و از سر سپاس را عبادت آزادگان می خواند. این سخن ، با وجود تفاوت مبانی اش با فلسفه کانت ، یادآور آن است که انسان میتواند فراتر از سود و زیان ، آگاهانه راه درست را برگزیند. با این همه ، در جامعه ای که امنیت شغلی ، اقتصادی ، قضایی و روانی آسیب میبیند ، پایبندی به اخلاق دشوارتر میشود. کارمند از بیم اخراج در برابر بی عدالتی سکوت میکند ؛ معلم برای حفظ موقعیتش از گفتن حقیقت می پرهیزد ؛ پدر نگران آینده فرزندش به رابطه و سفارش پناه میبرد و شهروند نومید از اجرای عدالت ، گاه قانون گریزی را راه نجات میپندارد.
این رفتارها نه همگانی اند و نه توجیه پذیر ؛ اما نمیتوان آ نها را صرفاً به ضعف اخلاق افراد نسبت داد. چه بسا انسان های شریفی که در سخت ترین شرایط درستکار میمانند ؛ بااینحال ، وقتی نهادها از حمایت درستکاران درمی مانند ، زمینه گسترش رفتارهای نادرست فراهم میشود.
ازاین رو ، پرورش اخلاق به دو پشتوانه نیاز دارد ؛ آگاهی در درون انسان و عدالت در بیرون از او. خانواده و مدرسه باید وجدان را پرورش دهند و نهادهای اجتماعی باید امنیت عمل به آن را فراهم کنند. چه سود که هزار منبر از فضیلت بگویند ، اگر یک نهاد نتواند پناه درستکاران باشد؟ جامعه زمانی اخلاقی تر میشود که انسان برای خوب ماندن ، ناچار نباشد امنیت ، معیشت و آینده اش را قربانی کند.