زمینی به مساحت ۵ هزار و ۸۶۷ مترمربع برای این طرح اختصاص یافت ، مبلغ واگذاری پرداخت و مهلتی سه‌ساله برای ساخت تعیین شد. بااین‌حال، کمبود اعتبار، بی‌توجهی دستگاه‌ها و پاس‌کاری مسئولیت‌ها، پروژه را به بن‌بست کشاند. اکنون نیز زمزمه تغییر کاربری زمین فرهنگی و واگذاری آن به فعالیت‌های تجاری شنیده می‌شود. تصمیمی که اگر عملی شود، معنایی جز قربانی‌کردن حق فرهنگی مردم در برابر درآمدزایی ندارد. مسئولان استانی و ملی، از استانداری، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و اداره‌کل راه و شهرسازی تا وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و نهاد کتابخانه‌های عمومی، باید به مردم این استان رحم کنند. فرهنگ را هزینه اضافی نبینند و پیش از آنکه آخرین فرصت شهرکرد برای برخورداری از یک کتابخانه مرکزی از میان برود، پاسخ‌گو باشند.
داستان کتابخانه مرکزی چهارمحال و بختیاری، داستان یک ساختمان ساخته‌نشده نیست. روایت روشن نوع نگاه مدیران و تصمیم‌گیران به فرهنگ، عدالت اجتماعی و حق دسترسی مردم به امکانات عمومی است. استانی که از نظر زیرساخت‌های فرهنگی با کمبودهای جدی روبه‌روست، نزدیک به ده سال منتظر اجرای پروژه‌ای مانده که در بسیاری از مراکز استان‌ها، یکی از ابتدایی‌ترین زیرساخت‌های فرهنگی محسوب می‌شود.
موضوع احداث این کتابخانه در سال ۱۳۹۵ مطرح شد. پس از پیگیری‌های صورت‌گرفته، سازمان راه و شهرسازی زمینی را برای اجرای پروژه در نظر گرفت و واگذاری موقت آن نیز انجام شد. برای واگذاری این زمین مبلغی پرداخت و مقرر شد در مدت سه سال، عملیات اجرایی پروژه به مرحله مشخصی برسد. در ظاهر، روند اداری طرح از سال ۱۳۹۶ آغاز شد. اما آنچه در عمل اتفاق افتاد، چیزی جز توقف، تعلل و انباشت وعده‌ها نبود.
زمین اختصاص‌یافته به این پروژه ۵ هزار و ۸۶۷ مترمربع مساحت دارد. ظرفیتی قابل‌توجه برای احداث مجموعه‌ای که می‌توانست نه فقط کتابخانه، بلکه قلب فرهنگی شهرکرد و حتی استان باشد. با وجود این، مسئولان نتوانستند یا نخواستند اعتبار لازم برای آغاز عملیات اجرایی را تأمین کنند. نتیجه آن شد که مهلت سه‌ساله پایان یافت، بی‌آنکه کلنگی به زمین بخورد یا دیواری بالا برود.
پرسش اصلی اینجاست که چرا پروژه‌ای با ماهیت ملی، بدون تعیین ردیف اعتباری مطمئن و سازوکار اجرایی روشن آغاز شد؟ اگر از ابتدا مشخص بود که ساخت کتابخانه مرکزی به بودجه ملی نیاز دارد، چرا نمایندگان استان، مدیران ارشد اجرایی و دستگاه‌های فرهنگی کشور نتوانستند اعتبار آن را در بودجه‌های سنواتی تثبیت کنند؟ اگر زمین واگذار شد و حتی مبلغی نیز بابت آن پرداخت شد، مسئولیت پیگیری و حفظ این دارایی فرهنگی برعهده چه کسی بود؟
سال‌ها در هر دوره مدیریتی، موضوع کمبود بودجه مطرح شد و پروژه بار دیگر به بن‌بست رسید. مدیران آمدند و رفتند، جلسه برگزار شد، وعده داده شد و مکاتبات اداری میان دستگاه‌ها چرخید. اما سهم مردم از این رفت‌وآمدها، زمینی بدون ساختمان و پروژه‌ای بدون سرانجام بود.
مشکل فقط نبود پول نیست. پروژه‌هایی وجود دارند که با وجود کمبود منابع، به دلیل اولویت‌داشتن در نظام تصمیم‌گیری، مرحله‌به‌مرحله اجرا می‌شوند. وقتی یک طرح فرهنگی نزدیک به ده سال حتی به مرحله کلنگ‌زنی نمی‌رسد، باید پذیرفت که مسئله اصلی، پایین‌بودن جایگاه فرهنگ در فهرست اولویت‌های مدیریتی است. بودجه، همیشه محدود است. اما نحوه توزیع همین منابع محدود نشان می‌دهد مدیران چه چیزی را ضروری و چه چیزی را قابل حذف می‌دانند.
کتابخانه مرکزی چهارمحال و بختیاری ظاهراً در ردیف همان طرح‌هایی قرار گرفته که می‌توان اجرای آن‌ها را سال‌به‌سال به تأخیر انداخت، بی‌آنکه کسی بازخواست شود. گویا محروم‌ماندن جوانان، دانش‌آموزان، دانشجویان، پژوهشگران، کودکان، سالمندان و افراد دارای معلولیت از یک مرکز فرهنگی استاندارد، خسارتی فوری به شمار نمی‌آید.
اما اگر همین زمین برای یک مجتمع تجاری، مرکز خرید یا پروژه درآمدزا تعریف شده بود، آیا باز هم نزدیک به یک دهه در انتظار اعتبار می‌ماند؟ آیا مدیران همچنان از نبود منابع سخن می‌گفتند یا سرمایه‌گذار، مجوز، تسهیلات و مسیر اداری پروژه در کوتاه‌ترین زمان ممکن فراهم می‌شد؟
این مقایسه تلخ، همان نقطه‌ای است که ادعای حمایت از فرهنگ را در برابر واقعیت قرار می‌دهد.
وقتی تجارت جای فرهنگ می‌نشیند
پس از سال‌ها بی‌عملی در اجرای پروژه، اداره‌کل راه و شهرسازی در پی بازپس‌گیری زمین و تغییر کاربری آن از فرهنگی به تجاری برآمد. این اتفاق را نمی‌توان یک تصمیم عادی اداری دانست. تغییر کاربری زمین کتابخانه مرکزی، پاک‌کردن صورت‌مسئله‌ای است که دستگاه‌های مسئول خود در ایجاد آن سهم داشته‌اند.
نهادهای دولتی ابتدا زمینی را با مهلتی مشخص برای پروژه‌ای فرهنگی واگذار کرده‌اند. سپس بودجه لازم برای اجرای آن فراهم نشده و در نهایت، به دلیل ساخته‌نشدن پروژه، همان زمین در معرض تغییر کاربری قرار گرفته است. در چنین چرخه‌ای، مردم قربانی دو مرحله از ناکارآمدی می‌شوند: ابتدا به دلیل نساختن کتابخانه و سپس با ازدست‌رفتن زمینی که برای آن اختصاص یافته بود.
در سال ۱۴۰۴ موضوع تغییر کاربری بار دیگر به‌صورت جدی مطرح شد. پیگیری‌هایی با مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان انجام گرفت و نشستی نیز با معاونت سیاسی و امنیتی استانداری برگزار شد. موضوع سرانجام در شورای فرهنگ عمومی استان مطرح و با مخالفت جدی اعضا روبه‌رو شد. بر این اساس، اجازه تغییر کاربری زمین داده نشد یا دست‌کم بر ضرورت جلوگیری از آن تأکید شد.
این مخالفت اقدامی ضروری است، اما کافی نیست. جلوگیری از تغییر کاربری تنها نیمی از مسئولیت مدیران است. نیم دیگر، تأمین اعتبار و آغاز واقعی ساخت پروژه است. نمی‌توان زمین را روی کاغذ فرهنگی نگه داشت، اما سال‌های بیشتری آن را رها کرد. حفظ کاربری بدون برنامه زمان‌بندی، بودجه، پیمانکار و عملیات اجرایی، تنها ادامه همان بلاتکلیفی گذشته خواهد بود.
مسئولان استانداری، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی، اداره‌کل راه و شهرسازی، فرهنگ و ارشاد اسلامی، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور و نمایندگان استان در مجلس باید به‌صورت شفاف توضیح دهند که سرنوشت این پروژه چه خواهد شد. مردم به جلسه‌ای دیگر، وعده‌ای تازه یا نامه‌ای که میان اداره‌ها گردش کند نیاز ندارند. آنان باید بدانند اعتبار پروژه از چه محلی تأمین می‌شود، عملیات اجرایی در چه تاریخی آغاز خواهد شد و هر دستگاه دقیقاً چه مسئولیتی دارد.
استان چهارمحال و بختیاری از نظر برخورداری از بسیاری امکانات فرهنگی، شرایط مطلوبی ندارد. در چنین استانی، تغییر کاربری زمین کتابخانه مرکزی به تجاری، فقط یک جابه‌جایی در نقشه شهری نیست. اعلام رسمی این پیام است که زمین برای تجارت ارزشمندتر از مطالعه، آموزش و توانمندسازی اجتماعی است.
چه منطقی می‌پذیرد که در استانی با کمبود فضای مطالعه، امکانات پژوهشی و مراکز فرهنگی چندمنظوره، زمین کتابخانه به فعالیتی تجاری اختصاص پیدا کند؟ شهرکرد کمبود مرکز خرید دارد یا کمبود زیرساخت فرهنگی؟ سهم نسل جوان این استان از توسعه شهری چیست؟ ویترین‌های تجاری بیشتر یا فضایی برای آموختن، پژوهش، گفت‌وگو، خلاقیت و دسترسی برابر به اطلاعات؟
توسعه تنها با ساخت خیابان، فروشگاه، ساختمان اداری و مجتمع تجاری اتفاق نمی‌افتد. شهری که در آن فضاهای فرهنگی عقب رانده شوند، حتی اگر ظاهر پرزرق‌وبرقی پیدا کند، از درون فقیرتر خواهد شد. فقر فرهنگی نیز برخلاف برخی پروژه‌های عمرانی، به‌سادگی و در مدت کوتاه جبران نمی‌شود. آثار آن در کاهش مطالعه، تضعیف سرمایه اجتماعی، کم‌رنگ‌شدن گفت‌وگو، محدودشدن فرصت‌های آموزشی و افزایش نابرابری آشکار خواهد شد.
کتابخانه عمومی به‌ویژه در استان‌های کم‌برخوردار، یکی از ابزارهای تحقق عدالت است. خانواده‌ای که توان خرید مستمر کتاب، پرداخت هزینه کلاس، تهیه تجهیزات آموزشی یا اجاره فضای مطالعه را ندارد، می‌تواند بسیاری از این نیازها را از طریق کتابخانه عمومی برطرف کند. حذف چنین ظرفیتی، بیش از همه به اقشار کم‌درآمد آسیب می‌زند.
از این منظر، نساختن کتابخانه مرکزی را نمی‌توان فقط یک تأخیر عمرانی نامید. این وضعیت، تضییع حق عمومی مردم و تشدید نابرابری فرهنگی است.
کتابخانه‌ای که می‌تواند دانشگاه مردم باشد
برداشت سنتی از کتابخانه، ساختمانی مملو از قفسه و چند سالن ساکت برای مطالعه است. اما کتابخانه‌های مرکزی امروز، مراکز چندمنظوره فرهنگی، آموزشی، اجتماعی و حتی نوآوری‌اند. بنابراین، آنچه مردم چهارمحال و بختیاری در معرض ازدست‌دادن آن قرار دارند، تنها امکان امانت‌گرفتن چند جلد کتاب نیست.
کتابخانه مرکزی می‌تواند امکان دسترسی مردم استان به منابع گسترده کتابخانه‌های عمومی کشور را فراهم کند. اعضا می‌توانند کتاب‌های موردنیاز خود را جست‌وجو، رزرو و امانت بگیرند و از خدمات آنلاین سامانه مدیریت کتابخانه‌های عمومی استفاده کنند. سالن‌های مطالعه استاندارد نیز می‌تواند بخشی از نیاز دانش‌آموزان، داوطلبان کنکور، دانشجویان و پژوهشگرانی را پاسخ دهد که در خانه فضای مناسبی برای تمرکز ندارند.
این مجموعه می‌تواند بخش ویژه کودکان و خردسالان داشته باشد. فضایی که در آن کتاب‌های مناسب گروه‌های سنی، اسباب‌بازی‌های آموزشی، قصه‌گویی، نقاشی، کتاب‌خوانی و فعالیت‌های خلاقانه ارائه شود. اتاق مادر و کودک و امکانات مناسب برای مادران باردار یا دارای فرزند خردسال، زمینه حضور خانواده‌ها را در محیط فرهنگی فراهم می‌کند.
برای نوجوانان نیز تالار علم و خلاقیت می‌تواند با تجهیزاتی مانند میکروسکوپ، تلسکوپ، ابزارهای ساخت، مولاژهای علمی، تجهیزات الکترونیکی و چاپگر سه‌بعدی شکل بگیرد. چنین فضایی شاید مسیر زندگی نوجوانی را تغییر دهد که به امکانات آزمایشگاهی، کارگاهی یا آموزشی مناسب دسترسی ندارد.
کتابخانه مرکزی می‌تواند میزبان کلاس‌های آموزشی، کارگاه‌ها، سالن جلسات، تالار اجتماعات، نشست‌های نقد و رونمایی کتاب، نمایشگاه‌ها و نگارخانه آثار هنری باشد. نویسندگان، شاعران، روزنامه‌نگاران، پژوهشگران، هنرمندان و فعالان فرهنگی استان به فضایی دائمی برای تعامل، ارائه آثار و گفت‌وگو نیاز دارند. نیازی که یک کتابخانه مرکزی استاندارد قادر است بخش مهمی از آن را پوشش دهد.
دسترسی به نشریات فارسی و انگلیسی، روزنامه‌های محلی و سراسری، مقالات علمی، منابع مرجع، پایان‌نامه‌ها و پایگاه‌های اطلاعاتی، از دیگر خدمات چنین مرکزی است. در استانی که بسیاری از پژوهشگران و دانشجویان ممکن است توان خرید اشتراک منابع علمی را نداشته باشند، این دسترسی یک امتیاز تجملی نیست. لازمه تولید علم و ارتقای کیفیت آموزش است.
خدمات ویژه نابینایان، کم‌بینایان، ناشنوایان و دیگر گروه‌های خاص نیز می‌تواند در این مجموعه متمرکز شود. کتاب‌های بریل و گویا، منابع چندرسانه‌ای مناسب‌سازی‌شده، کتاب‌های ویدئویی به زبان اشاره و ابزارهای کمکی، بخشی از حق فرهنگی شهروندانی است که معمولاً در طراحی فضاهای عمومی نادیده گرفته می‌شوند.
سالمندان و پیشکسوتان نیز می‌توانند از خدمات رایگان، برنامه‌های انتقال تجربه و محیط‌های مناسب مطالعه و گفت‌وگو بهره‌مند شوند. برای نوسوادان، اتباع خارجی و ساکنان مناطق محروم نیز خدمات هدفمند قابل طراحی است. کتابخانه سیار و پیشخوان خدمات کتابخانه‌ای می‌تواند دامنه تأثیر کتابخانه مرکزی را از شهرکرد فراتر ببرد و روستاها و محله‌های کم‌برخوردار را پوشش دهد.
فضای کار اشتراکی، اتاق‌های مطالعه گروهی و خصوصی، سالن پژوهشگران، کلاس رایانه و اتاق‌های کارگاهی نیز می‌تواند کتابخانه را به پاتوقی برای فریلنسرها، دانشجویان، شرکت‌های نوپا و گروه‌های علمی تبدیل کند. این ظرفیت نشان می‌دهد تقابل میان فرهنگ و اقتصاد، تقابلی ساختگی است. یک کتابخانه مدرن خود می‌تواند به رشد مهارت، اشتغال، نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان کمک کند.
کلینیک تخصصی خواندن نیز می‌تواند به دانش‌آموزان دارای اختلالات خواندن خدمات ارائه دهد. اتاق لگو، منابع دیداری و شنیداری، سالن‌های آموزشی و امکانات خانوادگی، کتابخانه را به فضایی زنده و پویا تبدیل می‌کند. جایی که مردم فقط برای گرفتن کتاب به آن مراجعه نمی‌کنند، بلکه برای یادگیری، مشارکت و تجربه زندگی فرهنگی به آنجا می‌روند.
با چنین ظرفیت‌هایی، آیا می‌توان زمین کتابخانه را تنها یک قطعه ملک دانست که در صورت اجرا‌نشدن پروژه، باید به کاربری تجاری تبدیل شود؟ ارزش واقعی این زمین در قیمت روز آن یا درآمد حاصل از ساخت واحدهای تجاری خلاصه نمی‌شود. ارزش آن در فرصت‌هایی است که برای چند نسل از مردم استان ایجاد خواهد کرد.
اکنون زمان پاسخ‌گویی است. استاندار باید شخصاً موضوع را در دستور کار قرار دهد. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان باید مسیر تأمین اعتبار استانی و ملی را شفاف کند. اداره‌کل راه و شهرسازی باید تعهد دهد که کاربری فرهنگی زمین حفظ خواهد شد. نهاد کتابخانه‌های عمومی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید پروژه را از بلاتکلیفی خارج کنند و نمایندگان استان نیز باید برای ایجاد یا تثبیت ردیف ملی آن اقدام کنند.
امام‌جمعه شهرکرد، شورای فرهنگ عمومی، دانشگاهیان، رسانه‌ها، نویسندگان و فعالان مدنی نیز نباید اجازه دهند موضوع پس از چند جلسه دیگر به فراموشی سپرده شود. مخالفت با تغییر کاربری باید به مطالبه‌ای عمومی برای آغاز ساخت تبدیل شود.
مردم چهارمحال و بختیاری صدقه فرهنگی نمی‌خواهند. آنان سهم خود را از بودجه عمومی و توسعه متوازن کشور مطالبه می‌کنند. برخورداری از کتابخانه مرکزی، خواسته‌ای تشریفاتی، لوکس یا غیرضروری نیست. این پروژه بخشی از حق مردم برای دسترسی برابر به دانش، آموزش و فرصت‌های فرهنگی است.
نزدیک به یک دهه برای تصمیم‌گیری و وعده‌دادن کافی است. اگر مدیران هنوز هم نمی‌توانند از یک زمین فرهنگی دفاع کرده و اعتبار ساخت کتابخانه مرکزی را تأمین کنند، باید صریح و بی‌پرده به مردم بگویند مانع اصلی کدام دستگاه، کدام تصمیم و کدام مدیر است.
زمین کتابخانه مرکزی شهرکرد نباید قربانی ارزش تجاری خود شود. تبدیل این زمین به مجتمع تجاری شاید در کوتاه‌مدت درآمدی ایجاد کند، اما خسارت فرهنگی آن سال‌ها و شاید دهه‌ها بر دوش استان باقی خواهد ماند.
این زمین متعلق به آینده فرهنگی چهارمحال و بختیاری است. آینده‌ای که نباید در سکوت مدیران، میان نقشه‌های تجاری و محاسبات درآمدی فروخته شود.